omroep flevoland

Met een draai aan een zeventig jaar oud mechanisme stroomt het water weer door de miniatuurhaven van IJmuiden. Langzaam vullen de bassins zich en ontstaan kleine golven tussen de havendammen. Precies zoals onderzoekers dat hier tientallen jaren geleden ook zagen.

In het Waterloopbos bij Marknesse is één van de bekendste schaalmodellen van het voormalige Waterloopkundig Laboratorium opgeknapt. Daarmee kunnen bezoekers voor het eerst in jaren weer zien hoe ingenieurs hier experimenteerden met de haven van IJmuiden.

Een haven op schaal
Wat nu oogt als een bijzondere betonnen haven midden in het bos, was ooit een belangrijk onderzoeksinstrument. In 1956 bouwden onderzoekers de haven van IJmuiden hier op schaal na. Niet op een computerscherm, maar met beton, water en zand. Zo konden ze onderzoeken hoe golven, stromingen en havendammen zich in de praktijk zouden gedragen.

"De zee werd hier gewoon in het klein nagemaakt", vertelt Tim Kreetz van Natuurmonumenten.

De haven van IJmuiden in miniatuur

Archeologische vondst
Nog geen half jaar geleden zag het model er heel anders uit. Water, modder, riet en bomen hadden grote delen van de haven aan het zicht onttrokken.

Pas toen medewerkers van Natuurmonumenten begonnen met graven, kwam de haven langzaam weer tevoorschijn. Niet als een bouwproject, maar bijna als een archeologische vondst. "Het was hier echt een soort archeologie", zegt Kreetz. "Met je troffeltje erdoorheen: wat treffen we nog aan en wat is van welk model?"

Zo goed als origineel
Tot verrassing van Natuurmonumenten bleek een groot deel van het oorspronkelijke model nog aanwezig. Het resultaat is een haven die er bijna hetzelfde uitziet als zeventig jaar geleden. Hier en daar werd een tegel vervangen of een gat gevuld, maar veel van het oorspronkelijke werk bleef behouden.

Naast de betonnen haven zijn ook de karakteristieke havendammen weer zichtbaar. Tussen die dammen hangt een meterslange trap. Onderzoekers gebruikten die vroeger om de effecten van golven op het zand te meten terwijl machines de zee nabootsten.

Een damwand met onderzoeksladder

Uniek in de wereld
Volgens Kreetz is het belangrijk om de modellen te behouden, omdat het Waterloopbos met niks te vergelijken is. "Dit is echt uniek in de wereld. Er is nergens een andere plek waar waterbouwkunde op deze manier werd getest."

Samen met oud-medewerkers van het laboratorium selecteerde Natuurmonumenten tien modelplaatsen die volgens hen een belangrijke rol hebben gespeeld in de Nederlandse waterbouwgeschiedenis. De haven van IJmuiden is daar één van.

Verhalen achter het beton
Tegelijk met de heropening van het model lanceert Natuurmonumenten ook een nieuwe podwalk. Tijdens een wandeling van vier kilometer worden bezoekers via een app meegenomen langs verschillende modelplaatsen in het bos. Via een fictieve oud-medewerker, Jacob, horen wandelaars verhalen over het leven op het laboratorium, de experimenten en de pioniers die in de jonge polder werkten.

Die verhalen zijn gebaseerd op gesprekken die Kreetz voerde met voormalige medewerkers van het Waterloopkundig Laboratorium. "Ik hoor aan de keukentafel verhalen over hoe het hier vroeger was", vertelt hij. "Dat gaat niet alleen over onderzoek, maar ook over het leven hier. Dat wilden we delen."

Volgens Kreetz brengen die verhalen iets tot leven wat met een informatiebord alleen niet lukt. "Het was meer dan werk alleen. Het was ook leven op dat lab. En daarmee krijgt dit gebied een ziel."

Trots op een stukje Nederlandse geschiedenis
De eerste reacties op het opgeknapte model zijn volgens Natuurmonumenten positief. Zo herkende een bezoeker uit Alkmaar direct onderdelen van de haven van IJmuiden.

Voor Kreetz is dat precies waar het om draait. "Ik denk dat we trots mogen zijn op wat wij als waterbouwkundig land hebben bereikt. Tegenwoordig doen we alles met computers, maar vroeger deden we het gewoon met de hand. Met modellen zoals deze."