omroep flevoland

Tussen de 55 en 60 miljoen: naar schatting heeft dit aantal bezoekers de afgelopen 25 jaar Batavia Stad in Lelystad bezocht. Op 6 september 2001 gingen de poorten open voor het publiek. Nog steeds is Batavia Stad Fashion Outlet een topattractie. Maar het stadshart heeft nauwelijks geprofiteerd. Integendeel.

Flashback naar 1996: Willem Veldhuizen van ontwikkelaar Stable International heeft een idee om in Nederland een Factory Outlet Village (FOV) te openen. Hij heeft het concept van een winkelstadje met afgeprijsde merkartikelen in de Verenigde Staten gezien.

Aan de Lelystadse kust is een lap grond zonder bestemming. Veldhuizen vindt bij de gemeente een gewillig oor, maar minister Jan Pronk weet niet hoe een outlet center binnen de wet- en regelgeving past en is aanvankelijk tegen. Dat weerhoudt burgemeester Chris Leeuwe er niet van om op 22 juli 1999 met Stable een intentieovereenkomst te tekenen voor FOV Batavia Stad, pal naast de Bataviawerf.

Batavia Stad in 2019

Gebouwd als vestingstadje met (inmiddels verdwenen) poorten en een stadsmuur, verricht toenmalig minister van Economische Zaken, Annemarie Jorritsma, twee jaar later de officiële opening. Het was de eerste dagen zo druk dat de politie er aan te pas moest komen om het bezoek in goede banen te leiden.

Lees ook: Feestje in Batavia Stad vanwege jubileum: 25 jaar outletwinkels aan de kust

140 winkels
Sinds 2001 heeft Batavia Stad Fashion Outlet twee keer uitgebreid, tot nu zo'n 140 winkels met 250 merken, verspreid over 35.600 vierkante meter winkeloppervlakte. Fashion en horeca voeren de boventoon in een mix van retail en vermaak, vaak in combinatie met speciale attracties of evenementen. Zo trok de raceauto van Max Verstappen in 2021 duizenden extra bezoekers.

Die formule wordt scherp bewaakt door de huidige Nederlandse eigenaar VIA Outlets. Het bedrijf, eigendom van pensioenuitvoerder APG, heeft Batavia Stad sinds 2014 in de portefeuille, samen met twaalf andere "premium fashion outlets". Die boeken jaar na jaar forse omzetgroei, oplopend tot ruim anderhalf miljard euro in 2025. Winkels en horeca leveren bijna 1.100 banen op.

Mode domineert in Batavia Stad

VIA geeft geen bezoekersaantallen voor Batavia Stad, maar vestigingsdirecteur Chris Janse bevestigde in een kranteninterview dat die inmiddels rond de drie miljoen per jaar liggen. Op basis van harde aantallen en schattingen komen we op de 55 tot 60 miljoen bezoekers sinds 2001.

Onder hen vele kooplustige toeristen uit China en het Midden-Oosten, die graag de aparte shuttlebus vanuit Amsterdam naar Lelystad nemen. Maar ook veel Duitsers.

Uit het hele land trekt Batavia Stad bezoekers, al stelde een bezoekersonderzoek in 2024 in opdracht van de gemeente dat de meesten geen idee hebben dat ze in Lelystad zijn.

Zorgen
Vanaf dag 1 hebben winkeliers in het stadshart en Lelycentre de komst van Batavia Stad met grote zorg tegemoetgezien. Ze vreesden te worden weggeconcurreerd door het "koopjesdorp" met zijn afgeprijsde merkkleding.

Enkelen riepen: als er dan een outlet center moet komen, bouw die dan vlakbij het stadshart, dan krijgen we ten minste nog bezoekers. In Roermond ligt de outlet inderdaad vlakbij het centrum, maar Lelystad hield vast aan de kust. Ideeën om Batavia Stad en stadshart met een kabelbaan of via het water te verbinden, bleken onhaalbaar.

Angst voor concurrentie was volgens toenmalig wethouder Ruud Bootsma nergens voor nodig. Het stadshart zou echt wel profiteren van bezoekers van Batavia Stad. Drie weken na de opening kwam de gemeente eind september 2001 met een eerste onderzoek.

Daaruit bleek dat Batavia Stad Outlet Shopping een positief effect had op de winkels in de winkelcentra van de stad: "De winkeliers merken zelfs een toename van het aantal klanten van buiten Lelystad. Velen combineren een bezoekje aan Batavia Stad met een bezoekje aan de Lelystadse winkelcentra."

Bedenk wel dat het stadshart toen heel anders was dan nu. Veel kleiner en geconcentreerd rond het Stadhuisplein, want het nieuwe deel rond de Promesse kwam er pas in 2008. Daar openden modeketens als The Sting en H&M grote winkels. Ze bleven amper tien jaar en waren in 2019 alweer verdwenen.

Ook DiDi, Miss Etam, Coolcat, Jeans Center, Jack&Jones en de schoenenwinkels Ziengs, Nelson, Bristol en Weber bestaan niet meer. Hun namen prijken soms nog steeds op de gevels van de vele leegstaande panden.

Voormalig pand The Sting Lelystad

Eind vorig jaar stonden er 47 van de 242 winkelpanden in het stadshart leeg, goed voor 5.900 vierkante meter detailhandel, zo blijkt uit het Koopstromenonderzoek 2025 van Ipsos I&O.

Achteruitgang
In hoeverre heeft Batavia Stad deze achteruitgang van het stadshart versterkt? Er is immers ook de mondiale trend naar meer online-aankopen, terwijl de economische crisis van 2008/2009 nog jaren na-ijlde. Je ziet de effecten in elke stad.

Toch wijkt de situatie in Lelystad wel af, zo lees je in verschillende onderzoeken over de loop der jaren. In 2014 noemde een rapport de nadelige effecten op het stadshart nog “minimaal.” Maar het Rapport Tankink uit 2019, dat als basis diende voor de huidige plannen over het stadshart, zei dat de "afvloeiing (van koopkracht) naar Batavia Stad niet mag worden onderschat."

Andere onderzoeken nuanceerden de impact van Batavia Stad weer, omdat de koopkracht die vanuit de stad wegvloeit naar de kust (koopkrachtbinding) tot 2019 jaren stabiel lag op zes procent. Verschillende koopstromenonderzoeken berekenen het effect op 11 procent in 2021 en 10 procent in 2025.

Dat beaamt de gemeente, die sinds 2001 geregeld onderzoekt wat de effecten zijn. "De metingen wijzen uit dat er weinig effect is van het outletconcept op het functioneren van andere locaties en het Stadshart in het bijzonder. De koopkrachtbinding van de inwoners van Lelystad met Batavia Stad is met 9 tot 10 procent al jaren gelijk", aldus de gemeente.

"Vanuit deze metingen lijkt het daarom niet zo te zijn dat de Lelystedeling Batavia Stad primair gebruikt voor niet-dagelijkse aankopen. "We zien dat Batavia Stad met name een rol speelt als thematisch winkelgebied met een bovenregionale aantrekkingskracht en daarmee vooral de positie vervult zoals deze in de gewenste detailhandelsstructuur voorgestaan wordt."

Batavia Stad Stadspoort

Toch is de Rekenkamer Lelystad in 2024 in een rapport van bureau BEA een stuk bezorgder. Het stadshart houdt zich met moeite staande dankzij aankopen voor de dagelijkse boodschappen, maar inmiddels belandt 20 procent van de recreatieve, niet-dagelijkse bestedingen van Lelystedelingen in Batavia Stad.

"Het gaat om circa 12,5 miljoen euro aan bestedingen die anders deels in het Stadshart zouden neerslaan en voor een ander deel zouden wegvloeien richting koopcentra elders. Als zonder Batavia Stad een aanzienlijk deel van deze bestedingen ten goede zou komen aan het Stadshart zou dit de positie van het Stadshart in het recreatieve segment aanmerkelijk versterken", aldus het rapport.

Die 12,5 miljoen euro is ongeveer de helft van de 21 miljoen euro aan recreatieve omzet die in het stadshart wordt verdiend, zo blijkt uit het Koopstromenonderzoek Randstad 2025 van Ipsos en anderen.

Totaal zet de detailhandel in het stadshart zo’n 52 miljoen euro om. In Batavia Stad is dit 75,1 miljoen euro, vrijwel volledig uit niet-dagelijkse/recreatieve aankopen. Zelfs wijkwinkelgebied Tjalk draait met 60,1 miljoen euro meer omzet dan het stadshart, voornamelijk dagelijkse boodschappen.

Lelystad Stadshart Promesse

De Rekenkamer concludeerde dat het stadshart geen duidelijke doelgroep bedient. Daar zijn opeenvolgende colleges van burgemeester en wethouders en gemeenteraden sinds 2024 druk mee bezig met het Actieplan Stadshart.

Recente sportactiviteiten en evenementen vloeien daar al uit voort. Belangrijker wordt de transformatie van het stadshart van voornamelijk winkelgebied naar een mix van winkels, uitgaan en wonen.

Tegelijk lijkt het onbegonnen werk om nog de strijd aan te gaan met Batavia Stad. Zo zei de Rekenkamer: "De aanwezigheid van Batavia Stad in de gemeente Lelystad resulteert per saldo voor het Stadshart alleen in nadelen. Waar in bijvoorbeeld Roermond de afstand tussen het stadscentrum en Designer Outlet Roermond klein is, is deze in Lelystad relatief groot."

"Het aantal combinatiebezoeken zal aan Batavia Stad en Stadshart Lelystad daarom zeer beperkt zijn, terwijl Batavia Stad wel bezoekers trekt die anders mogelijk het Stadshart zouden bezoeken (het gaat dan met name om bezoekers van modewinkels)."

Samenwerking
Voor veel ondernemers in het stadshart is deze constatering van de Rekenkamer geen nieuws. Oud-voorzitter Wiebe van der Meer van de toenmalige ondernemersvereniging SOSL zegt dat hij graag had gezien dat de gemeente destijds betere samenwerking tussen Batavia Stad en het stadshart had afgedwongen. Zo had er een directe pendelbus tussen het station en stadshart moeten rijden.

"Helaas werd de mening van de ondernemers niet als relevant gezien. Ze werden vaak als lastig en onkundig gezien", aldus Van der Meer. Dat er wel een shuttlebus van Amsterdam naar Batavia Stad rijdt zonder tussenstop in het centrum, is Nancy Bosma van damesmodezaak Noteboom "een doorn in het oog. Mensen komen niet eens in het stadshart."

Lelystad Kroonpassage

Bosma nam de zaak in de Kroonpassage enkele jaren geleden over. Ze zegt zich staande te houden dankzij een trouwe klantenkring en full-service aanpak. Maar het is lastig zakendoen met leveranciers, vooral als die hun merken ook aanbieden in Batavia Stad.

Sommige kleding wordt speciaal geproduceerd voor de outletmarkt, stelt Bosma. Sindsdien stelt ze harde eisen en verlangt een net iets andere collectie tegen gunstige voorwaarden. Het winkeliersbestaan in het stadshart voelt voor Bosma als "ongelofelijk hard trekken aan een dood paard."

Haar voormalige overbuurman Willem van Beek sloot in 2020 zijn luxe herenmodezaak in de Kroonpassage, nadat de omzet jaar na jaar terugliep. Hij schrijft het deels toe aan de concurrentie van Batavia Stad, dat steeds vaker dezelfde merken verkocht. Ondanks veel vaste klanten, acht Van Beek de binding van de Lelystedeling met het stadshart over het algemeen zwak.

"Mensen gaan te makkelijk ergens anders naartoe voor hun inkopen. In plaats van hun ondernemers te steunen." Betaald parkeren wordt daarbij vaak genoemd, net zoals het feit dat veel inwoners weinig te besteden hebben. Sinds drie jaar heeft Van Beek een zaak in Utrecht, die naar eigen zeggen goed loopt.

Batavia Stad modestraat

Uitbreiding
Zonder winkels geen kopers, zonder kopers geen winkels. En geen gezelligheid. Veel ondernemers hebben grote twijfels of de nieuwste plannen voor het stadshart gaan werken. De stemming is eerder negatief dan positief, omdat er al zo lang plannen zijn geweest die niet of nauwelijks zijn uitgevoerd.

Wat het stadshart geen dienst bewijst is dat Batavia Stad sinds begin 2024 het aandeel horeca heeft mogen uitbreiden en meer producten zonder korting mag verkopen.

VIA Outlets vroeg daar in 2021 om vanwege "nieuwe trends en ontwikkelingen" in de markt en wilde een verdrievoudiging van het horeca-aanbod. Ook vroeg VIA Outlets om het loslaten van de afspraken uit 1999, waarin staat dat producten altijd minimaal 30 procent moeten zijn afgeprijsd.

Het college van burgemeester en wethouders vreesde een aantasting van het outletconcept en liet onderzoeken doen naar de gevolgen voor de horeca en detailhandel in de rest van de stad. In december 2023 ging het college deels akkoord met de wensen van VIA Outlets.

Zo mag de horeca uitbreiden van 10 naar 14 procent van de oppervlakte. Voor de verkoop van producten tegen de volle prijs gelden strikte voorwaarden. Batavia Stad mag ook online verkopen, maar uitsluitend outletproducten uit de winkels.

Bataviawerf naast Batavia Stad

Na 25 jaar is Batavia Stad nog niet af. VIA Outlets en de gemeente praten al enkele jaren over uitbreiding met vijfduizend vierkante meter winkeloppervlakte. Die moet komen op de plek van de huidige Bataviawerf, maar dat is pas aan de orde nadat de verbouwing en uitbreiding van het Museum Batavialand in 2028 zijn afgerond. De invulling van het project staat nog op de tekentafel.